'Alle gevoelens rechtvaardigen zichzelf en lijken zolang we ze voelen in redelijke verhouding te staan tot hun voorwerpen.'  - Nicolas Malebranche  

DIALECTIEK VAN DE EMOTIES

Een emotie is een hartstochtelijk debat. Voelen is nooit heviger dan wanneer twee tegengestelde gevoelens elkaar in vraag stellen en ons dwingt hartverscheurende of - brekende keuzes te maken. 'Stel je voor', zegt Jankélévitch in Le paradoxe de la morale (1981): 'twee geliefden die niet in staat zijn gescheiden noch samen te leven, de ene kan niet met noch zonder de ander, en elkaar aantrekkend, stoten ze elkaar weer af.' 

Dialectiek helpt om begrippen van elkaar te onderscheiden en aldus beter te definiëren. Deze logica werd bedacht door Plato die zei dat 'elk waarlijk weten voortkomt uit het tegelijktijdig kennen van de tegendelen'. Ook Spinoza vond dat iets maar bepaald kon worden als het door zijn tegendeel ontkend wordt, en beschreef zodoende de gevoelens in paren van tegengestelden. 

Dat dialectische grondbeginsel werpt een ander licht op wat een emotie is: de plotse confrontatie tussen twee tegengestelde gevoelens, of zoals Nicolaus Von Keus het noemde in  De docta ignorantia:  'coincidentia oppositorum', het samenvallen van de tegendelen.

In het dialectische systeem zijn 72 paren van tegengestelde gevoelens ondergebracht in 18 categorieën van gevoelsoorzaken. Elk paar (positief en negatief) duidt aan als iemand meer (>) of minder (<) dan passend reageert, of verdiend (M) dan wel onverdiend (I) handelt. Het dialectische systeem toont aan dat de gevoelens oordelen en motiveringen signaleren. De meeste gevoelens bepalen immers de verhoudingen tussen persoonlijke standpunten en sociale regels.

De betekenis van het Engelse woord proper (1. wat van iemand is, aan iemand toebehoort of eigendom is van, 2. wat hoort, wat sociaal aanvaardbaar, aangenaam of passend is voor de personen die betrokken zijn in een bepaalde situatie), is van het grootste belang voor onze voelende lichamen, en richtinggevend voor moreel of deugdelijk handelen. Gevoelens werken zowel normvormend als normbekrachtigend en beslissen vaak over de in- of uitsluiting van mensen of hun handelingen.

Het thema van het gevoelsmatig beoordelen over de gepastheid van handelingen werd voor het eerst aangebracht in The theory of moral sentiments (1759) van Adam Smith, die beter bekend is als de auteur van The wealth of the nations (1776) en als de grondlegger van de economische wetenschappen. Misschien vervullen gevoelens juist een economische functie in sociale systemen doordat ze iemands verdienste of verlies voor de groep afwegen. Mensen, geplaatst in hun morele samenlevingen, zullen vlug geneigd zijn het goed of slecht gevoel dat iemand door zijn gedrag of handelingen oproept, te beoordelen in het licht van de geldende normen.  Je normenweegschaal is maar beter goed geijkt, en min of meer afgesteld op die van anderen!  Omdat een emotie een directe confrontatie is van 2 tegengestelde gevoelens, bepalen we op emotionele momenten onze positie te midden van twee tegenpolen (zie ook Thomas van Aquinus over het juiste midden). Alle minima en maxima hebben een harmonieus midden.

Alle sociale gevoelens gaan over overeenstemming, onenigheid of onevenredigheid, zegt Adam Smith. Sociale opvoeding en regulering zouden niet mogelijk zijn zonder een reeks van signalen die communiceren als iemand zijn gedrag moet aanpassen in het belang van de groep, of als iemand bijvoorbeeld geëerd of berispt moet worden: dat is nu precies waarvoor gevoelens dienen.

Spinoza (Ethiek, 1677) was de eerste om een lijst van (16) paren van tegengestelde gevoelens te beschrijven en deze te linken aan specifieke gevoelsoorzaken, zij het verwachtingen of relaties. In het dialectische systeem zijn nog meer paren in meer categorieën van gevoelsoorzaken ondergebracht. Bovendien werden de gevoelens geplaatst in een tabel die de normatieve theorie van Adam Smith weergeeft.  De meeste categorieën (9) hebben een bepaalde verhouding tussen twee personen als onderwerp, een tweede groep (6) categorieën hebben verwachtingen als onderwerp, en een derde groep (3 categorieën) linken bepaalde gevoelens met louter cognitieve functies, zoals verbeelding, betrokkenheid en beslissingskracht. Voor al deze onderscheidingen heeft onze taal specifieke woorden en benoemt dus evenveel gevoelens die meestal nog eens zijn af te lezen uit welbepaald gedrag of eigen gelaatsuitdrukkingen.

Het beperkt aantal basisemoties (zowel Descartes en Darwin hadden er 6, maar telkens verschillende!) is niet voldoende om dynamische patronen tussen de gevoelens uit te tekenen. De 144 gevoelstermen in het dialectische systeem tonen aan dat onze woordenschat en (dus) de waaier van gevoelens immers veel verfijnder en betekenisrijker is.

Elk van de 144 trefwoorden kan bovendien opgezocht worden na het oplossen van 3 tot 5 meerkeuzevragen.   

Omdat zowel de omstandigheden waarin gevoelens ontstaan zeer verscheiden zijn en bovendien nog eens persoonlijk én cultureel bepaald zijn, is het gebruik van gemeenschappelijke (goed te vertalen!) woordenschat een noodzakelijke standaard. Het streefdoel van zo'n taalkundig model is niet literair, maar wil verloren betekenissen heropvissen.